Van maandag 9 tot en met zaterdag 14 april is het Nederlands Kampioenschap dammen décor van een wel heel bijzonder duel. Aan de ene kant van de damarena Alexander Schwarzman uit Moskou, drievoudig oud-wereldkampioen (1998, 2007, 2009). Aan de andere kant: Maximus, het door Jan-Jaap van Horssen uit Zeist ontworpen computer damprogramma.

Maximus: een naam en een doelstelling in één, want in het Latijn betekent Maximus grootste of sterkste. Ook is de naam geïnspireerd op de film Gladiator. In een wereldberoemde scène neemt gladiator Maximus het daarin op tegen de Romeinse keizer himself, zoals Maximus het nu tegen Schwarzman opneemt. Of is met de huidige supersnelle computers Schwarzman inmiddels de gladiator en Maximus de keizer? Wie jaagt eigenlijk op wie?

Hoe het ook zij, de belangrijkste inspiratiebron voor Van Horssens' programma is Van Horssens' zoon Max. Toen Max in aanraking met het damspel kwam, maakte Van Horssen het damprogramma aanvankelijk als sparring partner voor Max. ,,En dat liep vervolgens een beetje uit de hand.”

Van Horssen, inmiddels zelf een fervent dammer, is voorzichtig over de kansen van zijn gladiator tegen keizer Schwarzman. ,,Ik denk dat Maximus met een klein verschil zal verliezen.” Erg zou Van Horssen dat niet vinden, want hij rekent op een revanchematch en heeft nog ideeën genoeg om zijn programma te verbeteren. Volgens Van Horssen is Maximus al superieur in rekenkracht maar gaat de beslissing waarschijnlijk op het strategische vlak vallen. ,,Voor een computerprogramma is het moeilijk om strategische patronen te herkennen.”

Illustratief voor de complexiteit van het 'vangen van de strategie' door een computerprogramma is de recente analyse door damcolumnist Eric van Dusseldorp van een partij van regerend wereldkampioen Alexander Georgiev. Van Dusseldorp, zelf een verdienstelijk dammer, maakte daarbij gebruik van – nu nog? - 's werelds sterkste computerprogramma Kingsrow. De analytische conclusie van Kingsrow en Van Dusseldorp, verlies voor Georgiev, werd echter ondubbelzinnig weggehoond door de Rus. ,,Onzin, ik plaatste een strategisch winnend offer en de eerste twintig zetten is het gewoon niet mogelijk een concrete winstvariant te berekenen.” Oplettende toeschouwers sprongen meteen in de discussie, met als resultaat dat er misschien ook een match tussen Georgiev en Kingsrow komt. ,,Maar eerst wil ik wel eens zien of Schwarzman overeind blijft tegen Maximus, anders heeft een match van mijn programma tegen Georgiev geen zin en wint Kingsrow toch wel,” aldus de in de Verenigde Staten woonachtige Kingsrow-ontwikkelaar Ed Gilbert. En helemaal ongelijk heeft hij daar niet in, want het is inmiddels elf jaar geleden dat een grootmeester voor het laatst een computerprogramma in een match heeft verslagen. In 2001 maakte de Senegalese grootmeester N'Diaga Samb nog gehakt van het Franse programma Buggy. Twee jaar later echter zou Buggy op genadeloze wijze revanche nemen op Samb. Ook de Nederlandse grootmeesters Krajenbrink en Van den Akker moesten het in een match afleggen tegen het Nederlandse programma Flits. Alleen oud-wereldkampioen Guntis Valneris (1994) uit Letland wist Flits in 2003 op een gelijkspel te houden. Na de nederlaag van Van den Akker in 2004 heeft geen grootmeester zich meer aan een openlijke krachtmeting met de computer gewaagd. Dat de twee sterkste dammers ter wereld acht jaar computer- en programma ontwikkeling later ogenschijnlijk met het volste vertrouwen hun eer op het spel durven zetten is op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. Is er dan zo'n groot klasseverschil tussen de al verslagen grootmeesters en Georgiev en Schwarzman? Russische bravoure of daadwerkelijke superioriteit? De uitspraak van Georgiev laat in ieder geval geen twijfel over zijn vertrouwen in de goede afloop en ook Schwarzman lijkt zich niet druk te maken. Ondertussen is Maximus volgens kenners sterker dan Buggy en Flits en zijn in de computerwereld behalve Kingsrow misschien alleen nog Damage en Damy sterker. Ondertussen doet Schwarzman ook geen moeite om 'de kleine voordeeltjes' vast te houden en zo een gunstige vertrekpositie te hebben. In overleg kozen Schwarzman en Van Horssen ervoor om deze match te spelen zonder de plus en minremise die wel in het Kampioenschap van Nederland en in het WK worden gebruikt. Het is namelijk niet helemaal zeker of Maximus al goed rekening houdt met de implicaties van de plus- en minremise en Schwarzman wil naar eigen zeggen op deze wijze geen matchvoordeel behalen. Ook schrikt Schwarzman er niet voor terug om – als de match in gelijkspel eindigt – een beslissing met blitz partijen te forceren. Algemeen verondersteld wordt dat met blitzdammen de computer met zijn bovenmenselijke rekenkracht in het voordeel is. De vergelijking tussen Schwarzman en de wat minder sportieve keizer uit de film gaat dan ook volledig mank: jammer voor dit verhaal maar grote winst voor de sport.

Deep Blue

Krachtmetingen tussen mens en machine spreken tot de verbeelding. Ook bij de collega-schakers neemt een sterveling het af en toe op tegen het siliconen chipmonster. Spraakmakend waren de matches van Garry Kasparov tegen Deap Blue van IBM in de jaren negentig. De eerste match won de geboren Azerbeidzjaan, maar de tweede won Deep Blue, waarop Kasparov prompt IBM – dat deze match als reclamestunt had georganiseerd – van vals spel door menselijk ingrijpen beschuldigde. De sponsor relatie kwam daarmee niet geheel verwonderlijk tot een abrubt einde. Sinds de mechanische Turk uit 1770 leek er even – althans volgens Kasparov – nog maar weinig vooruitgang geboekt te zijn op het gebied van schakende machines, maar al gauw bewezen ook andere schaakprogramma's als Rybka en Fritz hun fenomenale speelkracht.

In de vooral in de Angelsaksische wereld populaire checkers variant van het damspel (64 in plaats van onze 100 velden, schijven mogen niet achteruit slaan en dammen mogen slechts één veld tegelijk verplaatst worden) versloeg de legendarische checkers wereldkampioen Marion Tinsley in 1992 nog het door de universiteit van Alberta ontwikkelde computerprogramma Chinook. Vijftien jaar na deze match, in 2007, was Chinook wereldnieuws toen het checkers had opgelost. Zo ver is het met het veel gecompliceerdere honderd ruitenspel (en ditzelfde geldt voor het schaakspel) nog lang niet. En dat terwijl Maximus en Kingsrow op een normale computer inmiddels 15 miljoen posities per seconde de revue kunnen laten passeren en met nog wat hardware uitbreiding de 200 miljoen posities (en multimiljoeneninvestering) van Deep Blue in de jaren negentig kunnen evenaren. Dit laatste geeft trouwens aan dat de computerontwikkeling van het schaakspel vóór loopt, maar ook dat de oneindige complexiteit van het o zo schone damspel door velen nog wel eens wordt onderschat.

Deze spannende match wordt mogelijk gemaakt door damclub SNA Heerhugowaard in samenwerking met de Koninklijke Nederlandse Dam Bond (KNDB).

Jan-Jaap van Horssen (Utrecht, 15 september 1964)

Jan-Jaap is specialist kunstmatige intelligentie en helemaal in de ban van het damspel. Toen zijn zoon Max met het spel in aanraking kwam, had hij al snel een programma geschreven waar Max tegen kon oefenen en raakte gaandeweg geïnteresseerd. Toen kon Jan-Jaap nog niet bevroeden, dat Maximus het Open NK Computerdammen zou winnen en nu mag aantreden tegen drievoudig wereldkampioen Alexander Schwarzman. De ontwikkeling van Maximus is ook in de academische wereld niet onopgemerkt gebleven: Van Horssen gaat aan de Universiteit van Tilburg onder begeleiding van hoogleraar informatica Jaap van den Herik promotie onderzoek doen naar de ontwikkeling van computerdammen. Jan-Jaap damt in de onderlinge competitie van het Amersfoorts Dam Genootschap (ADG) en behoort daarmee tot het selecte groepje dammers dat nog wel eens een (interne competitie) partij tegen clubgenoot Ton Sijbrands mag spelen.

Alexander Schwarzman (Moskou, 18 september 1967)

Op negenjarige leeftijd begonnen met dammen, heeft Alexander Schwarzman een indrukwekkende carrière doorlopen. Zijn eerste damlessen kreeg hij van de bekende trainer Kurnosov uit Moskou en daarna kwamen er al vrij snel aansprekende resultaten op het kleine bord en overwinningen in jeugdtoernooien. In 1985 maakt hij in Frankrijk zijn internationale debuut op het WK voor junioren. Hij eindigde op de tweede plaats achter Valneris. Tijdens het WK junioren in 1986 te Westerhaar wordt hij vierde. In 1987 en 1988 wint hij veel internationale toernooien. Schwarzman legt bij zijn eerste deelname in de hoogste Liga van de USSR-kampioenschappen in 1988 (Erevan) beslag op de negende plaats. Het daaropvolgende jaar deelt hij de tweede en derde plaats met Wirny. In het kampioenschap van de USSR 1991 wordt Schwarzman de laatste kampioen van dit grote imperium. 

In 1992 maakt hij zijn debuut in het internationale toernooi van Parijs, maar heeft daar geen succes en eindigt op de achtste plaats. Daarna komen de successen weern: Parijs 1993, Riga 1993 en Harderwijk 1993. In 1994 speelt hij in Den Haag voor het eerst in het WK en deelt daar de vijfde en zesde plaats.

Uiteraard is Schwarzman internationaal grootmeester. Schwarzman had - als enige dammer ooit - in 2007 drie titels op zak: wereldkampioen 100 velden, wereldkampioen 64 velden en Europees kampioen 64 velden, waarmee hij betiteld zou kunnen worden als de “superwereldkampioen 2008”.

In deze match zal Schwarzman het nodige computergeweld te verduren krijgen. Maar hij is met zijn drie wereldtitels niet bang voor Maximus. Schwarzman is van plan om agressief te spelen en deinst zelfs niet terug voor een blitz barrage in geval de reguliere match in een onbeslist eindigt, een vooruitzicht waar weinig denksportmeesters zich aangetrokken toe zullen voelen... Schwarzman staat bekend om zijn buitengewone creativiteit en onderscheidt zich met positionele offers en een voorkeur voor vaak als riskant ervaren omsingelende strategiën. Met name zijn legendarische offers zouden wel eens heel gevaarlijke tactische wapens kunnen blijken in deze match tegen de Maximus-machine.

Rules and regulations of the match 

1
Rules of the match Maximus-Schwarzman
Based on the rules of the match Buggy-Samb:
http://www.buggy-online.com/eng/match_samb_buggy/rules_e.htm
General Provisions
The match will be played between grandmaster Alexander Schwarzman and the computer
draughts program Maximus. The operator of Maximus is Jan-Jaap van Horssen, or a person
of his choice.
The match will be played according to the International Draughts rules of the FMJD with the
specific conditions mentioned below.
Number of Games and Playing Tempo
The match will consist of 6 games. The playing tempo is 2 hours for 50 moves followed by 1
hour for 25 moves and finally 20 bonus seconds per move till the end of the game.
In case of a drawn match, a tie-break will be played in sudden death with a time limit of
5 minutes plus 5 seconds per move (Fischer-system), with a maximum of 4 games. If the
score is then still equal, the match is declared a draw.
The games will be notated by Alexander Schwarzman and by the operator as usual, with the
exception of the tie-break games.
Digital Draughts Board and Operator
The match will be played using a DGT digital draughts board which is connected to Maximus.
This means that the moves of Alexander Schwarzman are automatically transmitted to the
program, without interference of the operator. The operator of Maximus will play on the
board the moves of Maximus and then press the clock, just like during a match between two
people.
Error Situations
If the computer cannot play a move, the operator will be allowed to stop the program or
reboot the machine in order to complete the game. The operator is the only one who can
judge this kind of situation. These operations will only be done when it is Maximus' move.
The clock will not be stopped. If the interruption lasts more than 15 minutes, the game will
be stopped and considered a win for Alexander Schwarzman.
In case of a power failure (force majeure), the game will be paused, and resumed as soon as
possible. This will be done without any time penalty.
2
If the operator makes a mistake in making Maximus' move on the board, and after the
mistake is discovered, the position immediately before the mistake will be set up on the
board, and the player's clock time will be adjusted so as to be in the same situation as before
the mistake. Alexander Schwarzman will receive a recovery bonus of five minutes on his
remaining clock time to compensate for the disturbance caused to his concentration.
The same applies in case an error occurs in transmitting the moves from the digital board to
the computer. The clock will be stopped and the operator will recover the correct situation
on the board and in the game. There is no time penalty for Maximus. Alexander Schwarzman
will receive a recovery bonus of five minutes on his remaining clock time to compensate for
the disturbance caused to his concentration.
Once the game is started, apart from the cases mentioned above, the operator will not be
allowed to interfere with the computer in any way.
Draw offers
The operator may offer a draw, accept a draw or resign on behalf of Maximus. If the
operator at the time is not Jan-Jaap van Horssen, he may talk to his team-mate (Mr. Van
Horssen) before making his decision. He must accept or reject a draw offer in less than 3
minutes, whether the computer has moved or not in the meantime.
Referee
The referee of the match is Bertus Groot.